विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली, नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले, वित्तविना शूद्र खचले, इतके अनर्थ एका अविद्येने केले!’ हे वास्तव समाजासमोर मांडणारे थोर विचारवंत, समाजसुधारक आणि क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले यांची आज जयंती. महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात ज्योतिबांचे स्थान अढळ आहे.
स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ
ज्या काळात स्त्रियांना घराबाहेर पडण्याचीही बंदी होती, त्या काळात ज्योतिबांनी स्त्रियांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांनी केवळ भाषणे दिली नाहीत, तर स्वतःच्या पत्नीला, सावित्रीबाईंना, शिक्षित केले आणि त्यांच्या सोबतीने १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडेवाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. हा केवळ एक उपक्रम नव्हता, तर प्रस्थापित व्यवस्थेविरुद्ध पुकारलेले मोठे बंड होते.
सामाजिक समता आणि सत्यशोधक समाज
समाजातील जातीभेद, अंधश्रद्धा आणि विषमतेच्या बेड्या तोडण्यासाठी त्यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी *’सत्यशोधक समाजा’* ची स्थापना केली. *”सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती”* हे त्यांचे ब्रीदवाक्य होते. माणसाला माणसासारखे वागवणे हाच खरा धर्म आहे, हे त्यांनी आयुष्यभर जपले.
शेतकरी आणि कष्टकऱ्यांचे कैवारी
महात्मा फुलेंनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर अत्यंत परखडपणे भाष्य केले. ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे शोषण कसे होते, हे जगाला दाखवून दिले. सिंचन, खते, आणि शेतीचे आधुनिक तंत्रज्ञान याबद्दलचे त्यांचे विचार आजही तितकेच लागू पडतात.
महात्मा फुलेंचे अजरामर साहित्य
त्यांनी केवळ कृती केली नाही, तर लेखणीच्या माध्यमातून विचारांची पेरणी केली.
तृतीय रत्न (नाटक
गुलामगिरी (जातीय विषमतेवर प्रहार)
शेतकऱ्याचा आसूड
सार्वजनिक सत्यधर्म
त्यांच्या निःस्वार्थ सामाजिक कार्याची दखल घेऊन ११ मे १८८८ रोजी मुंबईतील कोळीवाडा येथे झालेल्या सभेत जनतेने त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी बहाल केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर त्यांना आपले ‘गुरु’ मानत असत, यावरूनच ज्योतिबांच्या विचारांची व्याप्ती लक्षात येते.
महात्मा फुले यांचे विचार हे केवळ एका काळापुरते मर्यादित नाहीत. आज आपण ज्या आधुनिक भारताचे स्वप्न पाहतोय, त्याचा पाया ज्योतिबांनी रचला आहे. शिक्षण, समता आणि बंधुता या त्रिसूत्रीचा अवलंब करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले यांना विनम्र अभिवादन! 🙏
